Opkomen tegen een ‘shadowban’ via invulling van de maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm

Dit artikel betreft een verkenning van huidige specifieke wet- en regelgeving op het gebied van shadowbanning: een potentieel nieuwe vorm van censuur. De effectiviteit van deze wet- en regelgeving blijkt beperkt omdat deze vooral transparantie- en motiveringsverplichtingen kent en niet effectief wordt gehandhaafd. Deze observatie leidt tot een op Urgenda en Shell/Milieudefensie geïnspireerde analyse van de mogelijkheid om tegen een shadowban op te komen via de maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm (artikel 6:162 BW), ingevuld aan de hand van artikel 10 EVRM en soft law zoals UNGP en OESO. De dominante (economische) machtspositie van sociale media platformen en hun functie als infrastructuur van het publieke debat vragen dringend om zo een analyse.

1. INLEIDING

Nederlanders besteden zo een 115 minuten per dag aan sociale media.2 Voor één op de acht Nederlanders zijn sociale media de belangrijkste nieuwsbron, onder Generatie Z, geboren tussen 1997 en 2012, is dat zelfs drie op de tien.3 Niet alleen de nieuwsvoorziening, maar ook het publieke debat verschuift hiermee deels naar sociale media: activisme vindt in toenemende mate online plaats.4 Dit wordt ook wel digitaal activisme genoemd.5 Demonstraties worden niet alleen online voorbereid (denk aan De Rode Lijndemonstraties), maar vinden ook in toenemende mate online plaats. Denk hierbij aan hashtag-acties (zoals #BlackLivesMatter, #MeToo en #IkDoeNietMeerMee) en online petities.

De populairste sociale media platformen, Facebook en Instagram, zijn in handen van het techbedrijf Meta.6 Ook Youtube en X zijn populair. Aanbieders van sociale media platformen, zoals Meta, hebben de mogelijkheid om maatregelen te treffen tegen content van gebruikers die in strijd is met hun gebruikersvoorwaarden, waaronder online vormen van activisme. Eén van deze maatregelen betreft shadowbanning, kort gezegd het intransparant (gedeeltelijk) verbergen van berichten.

Onder meer de Digital Services Act (“DSA”) biedt enige bescherming tegen shadowbanning door transparantie- en motiveringsvereisten op te leggen aan zichtbaarheidsbeperkingen door platformen.7 De vraag is of het huidige wet- en regelgevingskader voldoende waarborgen biedt tegen het principe van shadowbanning, wat mogelijk gezien kan worden als een nieuwe vorm van censuur. In dit artikel bespreken wij censuur in de context van de relatie tussen big tech en gebruikers. In zoverre wijken we dus af van wat doorgaans daaronder wordt verstaan, namelijk toezicht vooraf door overheid of andere instanties op voor publicatie bestemde werken.

Ter beantwoording van die vraag gaat dit artikel eerst in op verschillende vormen van shadowbanning. Vervolgens worden de DSA en andere bestaande wet- en regelgeving die bescherming kunnen bieden tegen shadowbanning uiteengezet. Hierbij wordt ook ingegaan op procedures waarin werd geoordeeld dat sprake is van shadowbanning. Vervolgens wordt verkend of de huidige wet- en regelgeving voldoende bescherming biedt tegen de negatieve gevolgen van shadowbanning. We behandelen ten slotte de vraag of invulling van de maatschappelijk zorgvuldigheidsnorm aan onder andere de hand van artikel 10 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (“EVRM”) gebruikers bescherming biedt tegen shadowbanning, en hoe dit in het Nederlandse stelsel van wet- en regelgeving zou passen.

1. N.S.G. de Bruijn (Aligamé Law) en E.A.B. Apeldoorn (bureau Brandeis). Dit artikel is mede tot stand gekomen met hulp van Lisa Overbosch en Ole Oerlemans.
2. ‘Het Nationale Social Media Onderzoek’, Newcom Research, februari 2024.
3. ‘Het Nationale Social Media Onderzoek’, Newcom Research, februari 2024.
4. E. Kopacheva, ‘How the Internet has changed participation: Exploring distinctive preconditions of online activism’, Communication & Society 2021/34, afl, 2, p. 67-85.
5. Y. Sastramidjaja, ‘De kracht van online protesteren’, uva.nl, 1 oktober 2025.
6. C. Van Helsdingen, ‘Socialmedia-onderzoek 2025: flinke daling X, LinkedIn in de lift & actieve 40-plussers’, Frankwatching.com, 25 januari 2025.
7. Artikel 17 Digital Service Act.